Altijd die droom

Wakker worden uit een droom dat ik examen moet doen. En ook nog zonder dat er voldoende tijd is voor een normale voorbereiding. Wat moet ik er toch elke keer mee?

De examendroom was er weer vannacht. Vasthoudend en totaal ongevoelig voor het feit dat ik jaren geleden regelmatig examens moest afleggen en examens dus tot het verleden behoren. Volgens droomuitleggers op het wereldwijde web wijst zo’n droom op faalangst, onzekerheid, stress, angst om niet te voldoen of het verwerken van oude spanningen. Dat klinkt ernstig en naar mijn smaak eerlijk gezegd ook wel te simplistisch.

Het liep anders

Bij mij gaat het meestal om een oud examen, staatsrecht bijvoorbeeld. Dat detail blijkt belangrijk te zijn. Wie droomt van een oud examen, zo luidt een uitleg die ik tegenkwam, zou niet de persoon zijn geworden die hij of zij ooit dacht te zullen zijn. Nou, dat klopt ja. Geen toga, geen rechtbank, geen opdrachtgevers, geen positie met een leuk tevredenhoudend salaris en de sociale status die daarbij hoort. Wel een leven dat op een bepaald moment anders begon te lopen dan ik ooit voor ogen hield. Bewust anders.

Wat me vooral opvalt, is wat er níét gebeurt in de droom. Het examen zelf verschijnt nooit. Er zijn geen vragen, geen antwoorden, niet eens een uitslag. Ik praat wat met medestudenten en kom tot de conclusie dat ik eigenlijk veel te weinig tijd heb gehad om me goed voor te bereiden. Soms zie ik mezelf in mijn studentenkamer zitten, in de bieb of in de examenzaal. Dat is het. Wel spannend (want dat was het ook altijd), maar het is geen nachtmerrie. Ik word er nooit angstig en naar adem happend uit wakker. Hooguit licht opgelucht dat het maar een droom was, want ik moest nog zo veel lezen en leren (destijds begon ik daar ook vrijwel altijd te laat mee).

Voor psychoanalist Sigmund Freud waren dromen boodschappen uit het onderbewuste, vaak terug te voeren op de vroege jeugd. Elke droom was, volgens hem, een vervulling van een onderdrukte wens. Psychiater Carl Jung keek wat anders naar dromen. Minder oplossingsgericht. Hij zag dromen als iets dat niet per se verklaard hoefde te worden, maar ze zouden iets laten zien. “Dromen geven een holistisch beeld van het bewuste en het onbewuste van de dromer.” De indrukken van overdag reizen altijd ’s nachts mee. Jung geloofde dat dromen een belangrijke rol speelden in de ontwikkeling van iemands persoonlijkheid; door Jung individuatie genoemd. Dromen waren daarbij heilzaam.

Innerlijke criticus

In de Jungiaanse visie kan de examendroom wijzen op een aanhoudende angst om tekort te schieten in de ogen van de maatschappij. Niet omdat er sprake is van falen, maar omdat je jezelf blijft meten. De innerlijke criticus is constant op de achtergrond aanwezig. En zo voelt dat ook. Hoogst irritant soms.

Het examen verschuift daarmee van herinnering naar een archetypisch beeld. Het wordt geen schoolse toets meer, maar een beproeving. Het is een overgang. Een moment waarop wordt gekeken of je ‘ver genoeg’ bent. En dat krijgt zeker betekenis wanneer ik besef dat mijn ‘oude leerplan’ niet meer klopt of aansluit. Het is alweer even geleden veranderd, radicaal en op mijn eigen manier. Met nieuwe waarden en prioriteiten: weggaan uit de hoofdstad en naar een Spaans eiland emigreren, vertrouwde omgeving, familie, vrienden en werk achterlaten en tijd en interesse hebben voor zaken waar ik nooit eerder maar een seconde over had nagedacht. Over de bodem waar ons voedsel in groeit, hoe en waarmee (de giftige bende!) het geproduceerd wordt. Over de belachelijke hoeveelheid schoon water dat met een wc-beurt wordt weggespoeld. Over rivieren, bomen en planten. Het nut en de schoonheid ervan. Over energie van de zon waarmee je zoveel kunt. Over die gekke dwang om alsmaar te consumeren. Over plastic afval dat ik vaak zie rondzwerven over de straten en de lege blikjes bier die mensen vaak gewoon uit het autoraam flikkeren. Het proberen los te laten van de neiging altijd maar in de toekomst of in het verleden bezig te zijn. Bij elkaar heeft dat geleid tot andere levenskeuzes die eigenlijk vrij stil zijn ontstaan.

Overgang

De examendroom voelt ineens minder als een toets en meer als een overgang naar een andere fase (midlife, ja dat ook..) en als een uitnodiging: kijk nog eens goed en durf te voelen wat echt belangrijk is. Leef ernaar.

Psycholoog Douwe Draaisma beschrijft in zijn boek De dromenwever hoe hardnekkig juist deze droom is. Hoe mensen tot ver na hun studietijd examens blijven doen in hun slaap.

Maar misschien stellen we wel de verkeerde vraag. Niet zozeer ben ik geslaagd? Maar waar leef ik nog volgens oude ideeën? Dat wat altijd zo hoorde, maar al een tijdje niet meer past. Jung zei: “De droom vertelt ons niet wat we al weten, maar wat we nog niet weten over onszelf.”

Misschien is die examendroom dus geen waarschuwing, maar een uitnodiging. Geen toetsmoment met te weinig tijd voor een redelijke voorbereiding, maar een overgang naar andere ideeën over leven en zijn. Niet door de maatschappij ingefluisterd omdat het nu eenmaal zo hoort. De grote huizen die van de bank zijn, de vergaring van mooie spullen, de jaarlijkse vakanties en de jobtitels die beter klinken op papier dan ze in realiteit zijn en die dit alles moeten bekostigen. De vrijheid die je ervoor inlevert. De drukte die er altijd moet zijn. De relaties en misschien ook wel kinderen. De hardnekkige aandacht naar wat buiten jezelf afspeelt. De meningen die wel moeten kloppen. De eeuwige haast. De onstilbare honger naar meer. De stilte die er liever niet mag zijn.

Of mogelijk speelt de examendroom op een dieper niveau: als een test die moet uitwijzen of ik genoeg ‘uitgerust’ ben voor een toekomst die er onzeker en soms, helaas, dreigend uitziet. Een beproeving veel verder ook dan mijn persoon alleen.

Niet elk examen heeft de juiste antwoorden nodig. Sommige antwoorden zullen misschien wel nooit komen.

Beeld: El sueño - Frida Kahlo (1940)/Artvee

~

Seizoen van de citroen