De minachting
Over vrijheid, vervreemding en de strijd tegen de goden
De film begint met de appetijtelijke blote derrière van Brigitte Bardot lang in beeld. Ze ligt naakt op bed op haar buik en vraagt aan haar man of hij haar mooi vindt. Haar enkels, knieën, heupen, borsten, billen. Nogal wiedes, alles is prachtig aan haar. Gefilmd toen er nog geen filters waren en andere toedekkingen van iets minder fraais nog niet bestonden. Zij was het, onvervalst en helemaal.
Mijn geliefde en ik keken op mijn laptop even daarvoor naar het filmaanbod op Cinetree. Ik scrolde wat door het kleine, maar zorgvuldig geselecteerde aanbod en tussen twee Palestijnse films met bij de toelichting een link naar de website van Amnesty International Nederland om de kijker er nog eens aan te herinneren dat Israël bezig was aan een ‘strategische uithongering van de Gazanen’ en ‘genocide pleegt’, kwam ik bij de classics uit. Mijn oog viel op Le Mépris uit 1963, een film van Jean-Luc Godard met Brigitte Bardot.
Ik druk op de bekijken-knop, reken drieënhalve euro af, en we kijken naar Bardot in de rol van Camille, haarband in haar blonde lokken en met dikke donkere kohl rondom haar ogen die wat heen en weer loopt en ruzie maakt met haar man Paul (een rol van Michel Piccoli). Paul is scenarioschrijver van een te maken film door de regisseur Fritz Lang (die zichzelf speelt): een bewerking van de Odyssee van Homerus.
Begin van de afbrokkeling
Als de Amerikaanse filmproducent Prokosch, gespeeld door Jack Palance, ronduit onuitstaanbaar voor zijn omgeving, vooral voor zijn vrouwelijke assistente en tolk Francesca (gespeeld door Giorgia Moll), Camilla meevraagt voor een drankje en de aanstaande scenarioschrijver met het verzoek van Prokosch instemt, zoomt de camera in op Bardot’s verwijtende blik en strijkers zwellen aan. De prachtige strijkmuziek van Georges Delerue zal steeds weer terugkeren. Het is het begin van de afbrokkeling van haar huwelijk met Paul, die ernstig twijfelt of hij de opdracht van Prokosch wel aan moet nemen.
In de film gebeurt niet veel, Camille’s liefde voor Paul is over. Ze is vervreemd van hem. Paul begrijpt niet waarom Camilla zich van hem verwijdert en vraagt steeds wat er met haar aan de hand is. De dialogen worden zo nu en dan ingevuld met filosofische teksten en de cinematografie doet dromerig aan, vooral als het gezelschap in Capri is om de film op te nemen met shots van de reusachtige goden, onder meer van Minerva en Neptunus.
Traag en vreemd
Ondertussen gaat het bergafwaarts tussen Camille en Paul. De beelden van de filmstudio; de paradijselijke zee rondom Capri; de villa van de ergerlijke filmproducent, die op een bepaald moment zijn assistente Francesca gebiedt voor hem te bukken om op haar rug een geldbedrag uit te schrijven aan Paul; de lange shots en citaten, ze laten een film zien uit een ander en traag tijdperk.
Regisseur Fritz Lang reciteert uit het gedicht Dichterberuf van Friedrich Hölderlin, waarover hij concludeert: “Het is niet langer de aanwezigheid, maar de afwezigheid van God, die de mens geruststelt. Heel vreemd, maar waar.”
Het citaat van Hölderlin is een verwijzing naar de godloze ruimte van de moderne tijd in tegenstelling tot de klassieke tijd, waarin goden en mythen leefden. God kan dan verdwenen zijn uit de ruimte, uit de moderne wereld, maar de behoefte aan zingeving is volkomen menselijk. De mens moet zelf zin geven aan zijn bestaan in een goddeloze wereld. Le Mépris is daarmee ook een film uit het Franse existentialisme van Jean-Paul Sartre, de filosofische stroming die sterk de vrijheid vertegenwoordigde zo net na de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog. De mens is vrij, moet zelf iets van het leven maken, maakt hierbij keuzes en is verantwoordelijk voor zijn daden.
“Bedenk uw afkomst. U werd niet geboren om als bruten te leven, maar om deugdzaamheid en kennis na te streven,” laat Godard Fritz Lang zeggen in de woorden van Dante Alighieri. Hiermee worden kunst, cultuur en Europese literatuur als deugden uitgedragen door de respect afdwingende Lang tegenover Prokosch die zich als een lompe vent met nare misogyne trekjes gedraagt en alleen liefde kent voor het ordinaire geld.
C’est la vie
Brigitte Bardot koos ervoor om zich al vrij vroeg tijdens haar faam terug te trekken uit de Franse cinema en besloot haar beroemdheid in te zetten voor dieren en hun welzijn. In Le Mépris antwoordde zij als Camille met ‘c’est la vie’ op de vraag van Paul waarom zij niet meer van hem hield. Ook buiten het filmdoek leek Bardot zich weinig druk te maken over wat anderen over haar dachten. Ze omringde zich met dieren, deed zinvol werk voor ze, en uitte stevige kritiek op het Franse beleid vanwege een vervreemd Frankrijk dat zij onder ogen kreeg: een Frankrijk dat zich, naar haar zin, steeds meer inliet met het islamitische geloof. Een onbekende god keerde nu terug, maar niet zelden verstorend en gewelddadig. Vanwege haar vaak felle kritiek kreeg het Franse icoon de minachtende stempels ‘rechtsextremist’ en ‘racist’ cadeau.
Na haar dood in december vorig jaar schreef ik een stuk over haar leven. Ik plaatste de link op Facebook en een van de commentaren luidde waarom ik Brigitte Bardot ophemelde vanwege haar dierenactivisme terwijl ze gewoon ‘extreemrechts’ was.
Het commentaar was afkomstig van een schrijfster die meerdere boeken heeft geschreven waarin racisme een belangrijk thema is. Eerder zag ik toevallig een post van dezelfde schrijfster waarin een demonstratie werd aangekondigd op Mallorca over de woningnood onder vooral - maar zeker niet alleen - jonge mensen waarover zij schande sprak, want de demo zou over Gaza en de arme mensen daar moeten gaan. Dat (jonge) ingezetenen nauwelijks een betaalbare woning kunnen vinden op het eiland onder meer vanwege buitenlandse investeerders en tweedehuis-bezitters is niet van belang, want zij heeft uiteraard wél een fijn dak boven haar hoofd op datzelfde eiland. Dergelijke kritiek is maar moeilijk serieus te nemen.
Uitstervende vrijdenkers eruit
Het vrije denken op basis van feiten, niet wat in de mode is en waarmee je ingedeeld wordt in het juiste kamp, is een kwaliteit die ooit hoog aangeschreven stond. Universiteiten en media schoppen nu veel liever de uitstervende vrijdenkers eruit. Vervolgens bekijkt het opgehitste publiek ze met minachting.
De Volkskrant kiest voor pontificale publicatie van boze lezersbrieven die onder meer beweren dat een columniste ‘emotioneel’ zou zijn of ‘moslims in een kwaad daglicht stelt als het gaat om seksueel geweld tegen vrouwen’, wanneer zij de Palestijnse terreurorganisatie Hamas beschuldigt van ‘vrouwenhaat’. Zo dichtgetimmerd en onvrij zijn sommige hoofden dat er alleen nog maar minachting is voor een columnist die durft af te wijken van datgene waarover heel wat neuzen dezelfde kant opstaan. Een minachtend label van fascist en ander lelijks, daar kun je het mee doen. Het blijft pijnlijk om waar te nemen dat een terreurbeweging in staat tot de meest gruwelijke misdaden tegen vrouwen, mannen, kinderen en dieren geen unanieme minachting oproept, maar een socioloog en columniste die de terreur benoemt in bepaalde kringen wel. Die realiteit heeft een vervreemdende uitwerking.
Datgene waarnaar in het verleden nog door de meeste mensen met walging werd gekeken, een swastika bijvoorbeeld, heeft de na-oorlogse jaren weten te overleven. In New York, in Queens, waren vorige maand verschillende synagoges en huizen bespoten met swastikas. Amper een week geleden nog werd op het gemoedelijke Texel een evangelische cadeau- en boekenwinkel in Den Burg met een swastika en joden-hatende leus besmeurd. Wie had kunnen denken dat niet het nazi-symbool - het hakenkruis - maar de joodse Davidster tegenwoordig walging oproept bij bepaalde mede-Nederlanders.
Nederlandse rechts-extremisten wijken volgens een AIVD-rapport uit 2018 uit naar VKontakte, het Russische Facebook waar zij ongeremd swastikas en andere nazi-shit kunnen delen. Kort geleden nog stuitte ik hier op Substack op een Nederlandse vrouw die racistische, anti-semitische en Hitler-vererende content deelt. Beelden van Hitler en Nazi-Duitsland met de bekende swastikas, memes waarin zwarte mensen en joden neergezet worden als minderwaardig en onmenselijk. Rechtsextremistische (de echte) drek die ik vervolgens rapporteerde, maar of er wat mee gedaan wordt, is onduidelijk.
Dit nazi-symbool dat staat voor dood en destructie kan, ondanks de zwarte geschiedenis, in zowel links- als rechtsextremistische kringen op sympathie rekenen.
Terug naar de film, want daarmee begon ik..
Camille minacht Paul, ook al is de reden niet volkomen helder, Paul kan het doen met Camille’s ‘c’est la vie’ dat haar verwijdering moet verklaren. In een goddeloze wereld waarin de filmpersonages juist op zoek gaan naar de goden in de Odyssee, de Griekse mythe van de helse terugkeer van de held Odysseus, koning van Ithaka, naar koningin Penelope die tijdens zijn langdurige tocht na de Trojaanse oorlog tegen ze moest strijden. Camille gaat haar eigen weg en maakt daarin haar eigen keuzes die helaas - en niet alleen voor haar - desastreus aflopen. C’est la vie.
Als een wereld, die een grote mate van vrijheid kent en waarin goden, rituelen en binding verdwenen zijn, zachtjes aan onherkenbaar wordt, staat vervreemding op de uitkijk. Moeten we in tegenstelling tot wat Sartre beweerde juist op zoek naar (de) god(en)? Het herstel vinden van het gebrokene door het goddelijke? Is de terugkeer van betekenis en zingeving juist in een vervreemde wereld niet een noodzaak? Net zoals de terugkeer van Odysseus naar Penelope en het vernietigde koninkrijk dat was?
Wilt u eenmalig doneren? Gràcies!
Een leven tegen de stroom in: Brigitte Bardot (1934–2025)
De meest beroemde en vrijgevochten Française, Brigitte Bardot, overleed afgelopen zondag op 91 jarige leeftijd. Haar lichaam is nog niet koud en begraven of media (onder meer RTL Nieuws, Nieuwsuur, Parool, NRC, The Guardian, Vogue) buitelen al over elkaar heen met koppen, intro’s en uitspraken die haar omschrijven als extreemrechts en racistisch.
Aardig verhaal, totdat.... je meerdere keren verwijst naar Sartre. Sartre vond Stalin, Mao en Pol Pot wel OK. Hij steunde lange tijd revolutionaire regimes of verdedigde ze terwijl er al aanwijzingen waren voor ernstige onderdrukking en mensenrechtenschendingen. Dat straalt ook op jou af.